Πεντάλοφος
Στα όρια της Μακεδονίας με την Ήπειρο σε απόσταση 90 χιλιομέτρων από την Κοζάνη και 136 από τα Γιάννενα και σε υψόμετρο 1060 βρίσκεται το χωριό Πεντάλοφος όπως ονομάστηκε στα χρόνια του μεσοπολέμου το επί δύο αιώνες ακμαίαο κεφαλοχώρι Ζουμπάνι.
Από τον τρόπο διαμόρφωσης της γλώσσας στην οποία εμπεριέχονται πολλά αρχαϊκά στοιχεία και από σημαντικό αριθμό αρχαιολογικών ευρημάτων, γίνεται φανερό οτι στην περιοχή υπήρχε οικισμός από τα χρόνια των αρχαίων μακεδόνων και κατοικούνταν από ένα καθαρά ελληνικό φύλλο πιθανότατα δωρικής καταγωγής.
Ο νεώτερος οικισμός χρονολογείται από τα πρώτα μεταβυζαντινά χρόνια και προέκυψε από μετατόπιση ελληνικών φύλων που κατευθύνθηκαν προς τα ορεινά από τις πιέσεις των τούρκων και των αλβανών.
Το πρώτο χρονολογημένο κτίριο, που είναι η εκκλησία του Αγίου Άχιλείου (1742) που αποπερατώθηκε η αγριογράφηση το 1774 , δείχνει οτι την εποχή αυτή το Ζουμπάνι είχε ήδη διαμορφώσει το σημερινό πρόσωπο του συγκεντρώνοντας μέσα του όλες τις πληθυσμιακές ομάδες που μετατοπίστηκαν από τους περιφερειακούς οικισμούς της Νικουρίνας, του Παλαιοχωρίου, της Καλογρίτσας του Τσέρου, του Παλιοκριμηνιού, της Φτέρης και του Ζάλτσιου. Η Νικουρίνα φαίνεται να είναι ο πρώτος οικισμός που δημιουργήθηκε καθώς οι μικροανασκαφές για την ανακατασκευή των ναών της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Δημητρίου αποκάλυψαν έναν σημαντικό αριθμό ταφών , δύο απ'τους οποίους είχαν μέσα τους και σκελετούς. Η εντυπωσιακή αρχιτεκτονική του Αγίου Αχιλλείου η επιμελημένη ιστόριση των τοιχογραφιών και κυρίως το μοναδικής λεπτομερειακής εργασίας , που φανερώνει ότι απαιτήθηκε πολύς χρόνος και πολύ χρήμα για την κατασκευή του ξυλόγλυπτου τέμπλου δηλώνουν μια χαρακτηριστική ευπορεία της περιοχής για τους χρόνους εκείνους , κάτι που δεν μπορεί να εξηγηθεί εύκολα καθώς η άγονη διαμόρφωση του τοπίου δεν επιτρέπει γεωργική ανάπτυξη και τους μεταγενέστερους χρόνους ο κύριος όγκος των κατοίκων ασχολείται με την λιθοκατασκευή σπιτιών , επάγγελμα που δεν έφερε μεγάλο πλούτο στους λειτουργούς του ώστε να τους επιτρέπει την επιδότηση λαπρών δημοσίων οικοδομημάτων.